تحقیق قاضی طباطبایی درباره اولین اربعین حضرت سید الشهدا(ع)

در این باره میان پژوهشگران تاریخ، اختلاف نظرهایی وجود دارد؛ که به مهم ترین آنها اشاره می شود:

برخی از بزرگان و علمای طراز اول شیعه، معتقدند که کاروان اسرای کربلا هنگام مراجعت از شام به مدینه از راه عراق حرکت کرده و روز اربعین همان سال، یعنی چهل روز پس از واقعه عاشورا، به کربلا رسیده اند و پس از زیارت قبر شریف امام حسین(ع) به سمت مدینه حرکت نمودند.

شیخ مفید در کتاب «مسار الشیعه»، به روز اربعین اشاره کرده و نوشته است: «اربعین روزی است که حرم امام حسین(ع) از شام به سوی مدینه مراجعت کردند. همچنین روزی است که جابر بن عبدالله برای زیارت امام حسین(ع) وارد کربلا شد»[1]

شیخ طوسی نیز در «مصباح المتهجد» می نویسد: «بیستم ماه صفر (چهل روز پس از حادثه کربلا) روزی است که حرم سید ما اباعبدالله الحسین(ع) از شام به مدینه مراجعت کرد؛ و نیز روزی است که جابر بن عبدالله انصاری، صحابی رسول خدا(ص) از مدینه وارد کربلا شد تا قبر حضرت را زیارت کند. او نخستین کس از مردمان بود که امام حسین(ع) را زیارت کرد. در چنین روزی زیارت آن حضرت مستحب است و آن زیارت اربعین است»[2]

صاحب کتاب «نزهة الزاهد» هم می نویسد: «در بیستم این ماه(صفر) بود که حرم محترم امام حسین(ع) از شام به مدینه آمدند»[3]

ابوریحان بیرونی نیز در «الآثار الباقیه» آورده است: در بیستم (ماه صفر سال61 هجری) سر بریده امام حسین (ع) را جهت دفن به کربلا آوردند.[4]

شیخ عبدالله شبراوی هم در »الاتحاف» همین نظر را دارد.[5]

شیخ بهایی در «توضیح المقاصد» می نویسد: در این روز اهل بیت امام حسین(ع) از شام به کربلا آمدند تا از آنجا به مدینه بازگردند.[6]

سید محسن امین در «اعیان الشیعه» و «لواعج الاشجان» نیز معتقد است که اهل بیت امام حسین(ع) چنین روزی هنگام بازگشت به مدینه به زیارت قبر امام حسین(ع) آمدند.[7]

کفعمی در «المصباح» گوید: در بیستم این ماه(صفر) اهل حرم امام حسین(ع) به مدینه بازگشتند.[8]

سید ابن طاووس در «لهوف» تاکید می کند که اهل بیت امام حسین (ع) در راه بازگشت به مدینه از ساربان خواستند که آنها را از راه کربلا عبور دهد... پس از آنکه به قتلگاه رسیدند جابر بن عبدالله انصاری و برخی از بنی هاشم را نیز دیده اند.[9]

شهید آیت الله سید محمدعلی قاضی طباطبایی در جای جای کتابش «تحقیق در باره اول اربعین حضرت سیدالشهدا(ع)» ادله ای آورده است مبنی بر اینکه اهل بیت امام حسین(ع) روز بیستم ماه صفر سال 61 هجری به کربلا بازگشتند؛ وی می نویسد: یکی از شواهد آمدن اسرای خاندان نبوت در بیستم ماه صفر سال 61 هجرت (اربعین اول) به کربلا، عبارت از ملحق ساختن سر مبارک سیدالشهدا(ع) به جسد اطیب و انورش در کربلاست.[10]

حکیم مهدی الهی قمشه ای در این باره نظری دیگر دارد. وی در «نغمه حسینی» پس از نقل اقوال می نویسد: رفتن اهل بیت امام حسین (ع) از کوفه به شام، مصادف با اولین اربعین شهادت امام حسین (ع) بوده و آنها همان زمان به عزاداری بر سر مضجع شریف امام(ع) پرداختند نه هنگام رفتن از شام به مدینه، گر چه سایر اقوال هم امکان پذیر است:

قافله عشق شه بی معین شد به سر تربت شاه، اربعین

جابر و خیل غم و آل رسول کرد به یکباره در آنجا نزول

چشم اسیران دیار دمشق دید دگر مقتل سلطان عشق.[11]

موافقان این نظر (اربعین اول) معمولا با بررسی راه های مسافرت بین عراق و شام و وسایل و شرایط حمل و نقل در آن زمان و نیز بررسی شواهد تاریخی در باب مدت توقف کاروان در کوفه و شام، بر امکان طی این مسیر تا اربعین صحه گذاشته و در جهت اعتبار روایاتی که از بازگشت اهل بیت به کربلا در اربعین سال ۶۱ خبر می دهند، استدلال کرده اند.

نقطه مقابل این نظرات، گروهی از متقدمین هستند که ضمن پذیرش اصل بازگشت کاروان اسرای اهل بیت(ع) به کربلا از مسیر شام به مدینه، زمان زیارت قبر امام حسین(ع) از سوی اهل بیت(ع) در اربعین اول(بیستم صفر سال 61 قمری) را بعید دانسته؛ و اربعین دوم یا اربعین سال های بعد را مناسب دانسته اند. در این میان می توان از سید ابن طاووس در «اقبال الاعمال»،[12] علامه مجلسی در «زاد المعاد»، محدث نوری در «لؤلؤ و مرجان»[13] و شیخ عباس قمی در «منتهی الآمال»[14] نام برد که در این مورد تشکیک کرده و معتقدند این زیارت در سال نخست نبوده؛ زیرا در اولین اربعین حسینی(ع) تحقق چنین زیارتی امکان پذیر نبوده است. این بزرگواران معتقدند به دلیل بُعد مسافت، طی مسیر کاروان اسرا از کربلا به کوفه، از کوفه به شام و سپس بازگشت آنان به صحرای کربلا در مدت زمان چهل روز، ممکن نیست.

محدث نوری استظهار کرده که از عبارت شیخ مفید و شیخ طوسی، فهمیده می شود که «اربعین، روزی است که اسرا از شام به مقصد مدینه خارج شدند، نه آن که در آن روز به مدینه رسیدند»[15]

البته مخالفان با نظر قائلان بازگشت اسرا به کربلا در اربعین سال 61 قمری، افزون بر بعد مسافت، به دلایل دیگری از جمله نبود گزارش معتبر از این موضوع در منابع کهن تاریخ اسلام، استناد کرده اند.

درباره اربعین امام حسین (ع) جدای از کتاب «تحقیق در باره اول اربعین حضرت سیدالشهداء(ع)»، تألیف شهید آیت الله سید محمدعلی قاضی طباطبایی، که اثری ارزشمند، تحقیقی، دقیق و بسیار مفصل پیرامون نخستین اربعین امام حسین (ع) و اثبات آن است، کتاب های دیگری نیز به نگارش در آمده که از آن جمله است: «تحلیل تاریخی اربعین حسینی(ع)»، از محمد فاضل، «اربعین حسینی» (پژوهش در بازگشت اهل بیت(ع) از شام به کربلا) از محمدامین پورامینی، «فاجعةالاربعین» از شیخ حسن بلادی، «با خاندان وحی؛ از عاشورا تا اربعین» از حشمت الله قنبری همدانی، و «دانستنی های اربعین حسینی(ع)» از سید رضا اکرمی.

[1] موسوعه الشیخ المفید، شماره7، مسارالشیعه، ص46.

[2] مصباح المتهجد، ص 787.

[3] نزهة الزاهد، ص 241. مولف این کتاب، ناشناخته است ولی اخیرا توسط رسول جعفریان تصحیح و منتشر گردیده است.

[4] الآثار الباقیه، ص329.

[5] الاتحاف، ص12.

[6] توضیح المقاصد، ص6.

[7] اعیان الشیعه، ج1، ص617. و لواعج الاشجان، ص185.

[8] المصباح، ص 510.

[9] لهوف، ص۲۲۵.

[10] تحقیق در باره اول اربعین حضرت سیدالشهدا(ع)، ص165.

[11] نغمه حسینی، ص226.

[12] اقبال الاعمال، ج۲، ص۵۸۹. البته چنان که در متن اشاره شد مرحوم سید در لهوف قائل به دیدگاه اول است.

[13] لؤلؤ و مرجان. ص۲۰۸ - ۲۰۹

[14] منتهی الامال، ج2، ص۵۲۴ -۵۲۵.

[15]لؤلؤ و مرجان، ص 154.

:یکی از شبهات موجود در حوزه تاریخ اسلام این است که آیا کاروان اسرای کربلا و خاندان مطهر حضرت سیدالشهداء(ع) در بازگشت از شام، در نخستین اربعین شهدای کربلا به به صحرای تفتیده نینوا بازگشتهاند یا خیر؟
در بیان اهمیت این بحث تاریخی، همین بس که نخستین بار دو تن از علمای طراز اول شیعه، سید بن طاووس در کتاب مشهور خود به نام « اللهوف علی قتل الطفوف » و محدث نوری در کتاب « لۆلۆ و مرجان » در درستی مسئله ورود کاروان عاشورا در نخستین اربعین به سرزمین کربلا دچار تردید و ارائه شبهه شدند. بعدها این تردید به آثار شفاهی و کتبی شاگردان آن دو عالم برجسته راه یافت و بدینگونه مدخل مهمی در کتب دینی شیعه و حتی سنی برای بحث بوجود آمد.
دلیل عمده آن دسته از علمایی که در این مسئله تردید داشتند و دارند، بُعد مسافت میان سرزمین شام و عراق (دمشق و کربلا) است. این افراد معتقدند چگونه ممکن است کاروان عاشورا در طول 40 روز، مسافت طولانی کربلا تا شام را در ضمنِ اقامت در برخی شهرهای بین راه سر کند و پس از مدتی توقف در شام، دوباره همان مسیر را باز گردد. بنابر این، کاروان عاشورا یا در بیستم صفر سال 62 قمری (یک سال پس از شهادت) وارد کربلا شده و یا در اربعین دوم حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) (80 روز پس از شهادت) به آن مکان مقدس وارد آمده است.
در این میان، مجاهد نستوه شهید آیت الله سید محمدعلی قاضی طباطبایی در کتاب «تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا (علیه السلام)» با بررسی منابع دینی، تاریخی و فقهی و پژوهش در آثار و اقوال « تاریخ عاشورا» با ارائه دلایل عقلی و نقلی، غبار تردید از چهره این مسئله بر میدارد.
شهید آیت الله قاضی طباطبایی در مقدمه این کتاب آورده است:
«در میان شیعه روز اربعین سیدالشهداء علیه السلام که روز بیستم صفر است، شهرت بسیار دارد و عموما آن روز را روز ورود اهل بیت علیهم السلام پس از خلاصی از اسارت شام به کربلا میدانند و از ائمه اهل بیت اطهار علیهم السلام زیارت مخصوصی برای آن روز وارد شده و از علمای امامیه تا قرن هفتم هجری شبهه و اشکالی در این موضوع دیده نشده است و اول کسی که شبهه کرده غیر از سید اجل اعظم سیدرضی الدین علی بن طاووس حسنی(قدس سره) در کتاب اقبال سراغ نداریم».
جالب اینکه وی عمدتاً با بهرهگیری از آثار علمای طراز اول تشیع، اثبات میکند که کاروان امام حسین (ع) در همان اربعین اول حضرت سیدالشهدا وارد کربلا شده است. آیت الله قاضی می نویسد:
«کسی که در این اواخر بسیار پافشاری در شبهه و اشکال راجع به اربعین کرده و اصرار بر آن ورزیده، عبارت از علامه متبحر محدث حاج میرزا حسین نوری(ره) صاحب کتاب مستدرک الوسائل است که در کتاب خود «لۆلۆ مرجان» هرچه میتوانسته خواسته موضوع آمدن اسرای اهل بیت علیهم السلام را در اربعین اول سال 61 هجرت نفی نماید، بلکه همت داشته که از محالات بشمارد و بعد از وی شاگردانش تبعا به استاد خودشان که طبعا در اینگونه امور و امثال آن پا فراتر میگذارند و شدت پیدا میکنند و از روی تعصب استاد و شاگردی در این صدد میشوند که ادعای استاد را به مرحله واقعی و حقیقت برسانند؛ موضوع اربعین اول را که اسراء اهل بیت (علیهم السلام) به کربلا آمده باشند از اکاذیب شمرده و آن دیگری آن را افسانه و از اساطیر به حساب آوردهاند».
کتاب «تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) » باتوجه به روح علمی حاکم بر آن، یک اثر پژوهشی و تحقیقاتی است. چرا که مۆلف در این اثر میکوشد، با مراجعه به منابع بیشمار، پرده ار رخسار عروسِ مطلوب حقیقت براندازد فلذا نمیتوان گفت که بخشی از اثر آیتالله قاضی، علمی، و بخش دیگری از آن، غیرعلمی است.
نویسنده دانشمند و موشکاف در ضمن مباحثی که در این کتاب برای اثبات عقیده خود و کشف حقیقت مطرح کرده، از موضوعات مختلف تاریخی، اجتماعی، سیاسی، علمی، فقهی و... سخن به میان آورده است. در واقع از مطالعه کتاب اربعین آیتالله قاضی طباطبایی میتوان چنین استنباط کرد که آن روحانی مبارز در عین حال که مجاهد فی سبیل الله بود، یک محقق توانا و عالم دقیق النظر نیز به شمار میرفت.
نسخه اصلی کتاب که با دستخط شهید قاضی در کتابخانه شخصی آن عالم مجاهد نگهداری می شود، بیش از هزار صفحه دارد. چاپ اول این اثر در دو هزار و 300 نسخه و 680 صفحه در ربیع الاول سال 1393 هجری قمری مطابق با فروردین 1352 در چاپ میهن تبریز به زیور طبع آراسته شد و پس از آن، کتاب از سوی سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به چاپ ششم نیز رسیده است.

مداح اهل بیت هادی صالح زاده ...